Pierwsza pomoc w razie wypadku

Pod pojęciem podstawowych zabiegów ratujących życie w obrażeniach ciała kryją sięwszystkie te czynności, których wdrożenie z jednej strony jest na tyle proste (podstawowe), że może być wdrożone przez przypadkowych świadków zdarzenia, optymalnie – osoby przeszkolone z zakresu pierwszej pomocy. Z drugiej zaś strony są to czynności na tyle istotne, że ich zastosowanie w sposób bezpośredni może przyczynić się do podtrzymania czy też przywrócenia funkcji życiowych, bądź przeciwdziałania w inny sposób stanom zagrożenia życia osób poszkodowanych.
Zasadniczo czynności te lub ich brak oraz jakość mają bezdyskusyjnie wpływ na dalsze rokowania poszkodowanych. Posiadanie odpowiedniej wiedzy z tego zakresu może w sposób znaczny wpłynąć na obniżenie procentu śmiertelności w okresie tzw. śmierci natychmiastowej oraz wczesnej. Dlatego też istnieje ogromna potrzeba kształcenia społeczeństwa w zakresie pierwszej pomocy oraz promowania i rozpowszechnianie wiedzy z tego zakresu. Podstawowe czynności wobec osoby, która uległa urazowi są w odniesieniu do zaawansowanych metod wdrożonych przez fachowców medycznych działaniami pierwotnymi. Wdrożenie ich przez świadków zdarzenia jest niezwykle cenne, lecz jeśli nie ma ono miejsca, jego elementy stają się automatycznie pierwszym zakresem działania profesjonalnych służb ratowniczych.
Uruchomienie odpowiedniej procedury postępowania oraz wdrożenie odpowiednich działań w tym obszarze, mają również istotną rangę w odniesieniu do kryterium czasu (złota godzina) – tak istotnego dla poszkodowanego z obrażeniami ciała. Stosowanie właściwego schematu ma wpływ na skrócenia czasu do wprowadzenia zaawansowanych zabiegów ratujących życie, jak i skutecznego leczenia chirurgicznego. Szczególne znaczenie tego kryterium ma miejsce w odniesieniu do pacjentów, u których nastąpiło zatrzymanie krążenia na skutek urazu, bowiem w niektórych przypadkach zatrzymania oddechu istnieją potencjalne możliwości uratowania poszkodowanego pod warunkiem wczesnej i zdecydowanej interwencji już na miejscu zdarzenia.


Schemat postępowania – podstawowe zabiegi ratujące życie w obrażeniach ciała w opiece przedszpitalnej.

W skład podstawowego postępowania i zabiegów u pacjenta urazowego wchodzą następujące czynności: zapewnienia bezpieczeństwa ratowanemu i ratującemu, uruchomienie łańcucha przeżycia, wdrożenie postępowania ABC, bezprzyrządowe metody wyciągnięcia i transportu poszkodowanego, umiejętność wykorzystania sprzętu medycznego oraz apteczki. Całość działań można przedstawić za pomocą następującego schematu:

Rysunek 1. Schemat postępowania – podstawowe zabiegi ratujące życie w obrażenia chciała w opiece przedszpitalnej.

1. Identyfikacja sytuacji niebezpiecznej
Jest rozumiana jako rozpoznanie oraz potwierdzenie zaistnienia stanu zagrożenia zdrowia lub życia. Realizacja tego zadania nie sprawia żadnego problemu osobom, które są świadkami zdarzenia. Od ratowników, którzy nie są bezpośrednio świadkami zdarzenia bądź nie uzyskały wyraźnych przesłanek lub informacji o możliwości zaistnienia sytuacji niebezpiecznej, wymaga się przed podjęciem kolejnych kroków, analizy ich celowości. Oceniając sytuację można posłużyć się przykładem: czy widząc z pewnego oddalenia, odległości osobę leżącą w pobliżu mało ruchliwej drogi, bądź konstrukcji wysokościowej trzeba podejrzewać od razu potrącenie bądź upadek z wysokości, czy też nie.
Tak, więc nasze czynności w przypadku zaistnienia pewnych przesłanek mogących sugerować powstanie obrażeń u innych osób, powinny polegać: po pierwsze na ich potwierdzeniu lub negacji, po drugie na zidentyfikowaniu czynnika powodującego ich wystąpienie, lub innego czynnika niebezpiecznego mu współtowarzyszącego. Dzięki tej czynności gromadzimy pewną wiedzę na temat:

• Zagrożeń
• Ilości osób poszkodowanych oraz ich stanu
• Sił i środków, jakie należy zaangażować do przeprowadzenia działań ratowniczych

Jest to wykonanie czynności mających na celu zapewnienie bezpieczeństwa własnego i osoby poszkodowanej. Celowo została zastosowana ta właśnie kolejność: najpierw własne bezpieczeństwo, a potem poszkodowanych – w myśl zasady, że lepiej ratować jednego niż dwóch poszkodowanych pamiętając, że sami możemy stać się ofiarami. Czynności, które należy wykonać na tym etapie to: podczas wypadku komunikacyjnego: zabezpieczenie odcinka drogi, na którym miało miejsce zdarzenie, poprzez odpowiednie ustawienie pojazdu blokując drogę przed najechaniem (w sytuacji kiedy zdarzenie ma miejsce na pasie ruchu), włączenie świateł awaryjnych, wystawienie trójkąta ostrzegawczego w odległości kilkunastu metrów przed pojazdem zabezpieczającym, wyłączenie dopływu prądu w pojeździe biorącym udział w zdarzeniu - wyciągnięcie kluczyka ze stacyjki . Pojazd zabezpieczający powinien znajdować się w odległości około 10 metrów od miejsca zdarzenia.

Rysunek 2. Schemat zabezpieczenia miejsca wypadku drogowego.

Jeśli istnieje bezpośrednie zagrożenie wybuchem, oddziaływaniem toksycznych środków trujących, zawaleniem konstrukcji – należy ewakuować osobę w miejsce bezpieczne.
Jeśli jest to możliwe, należy do działań ewakuacyjnych zaangażować kilka osób – im więcej rąk stabilizuje poszkodowanego tym mniejsze prawdopodobieństwo wystąpienia dodatkowych urazów. Działania, które wchodzą w skład tego elementu mają za zadanie eliminację czynników niebezpiecznych oddziałujących na poszkodowanego, które mogą spowodować bezpośrednie zagrożenie jego życia.

Należy pamiętać, że w podstawowych zabiegach ratowniczych unikamy przenoszenia poszkodowanych ze względu na traumatyczny charakter czynności i możliwość wywołania urazów wtórnych!

Istnieje kilka technik, ewakuacji i transportu poszkodowanych z wykorzystaniem środków podręcznych lub bezprzyrządowo:

• Rękoczyn Rautek’a, mający zastosowanie u osób nieprzytomnych niewspółpracujących, może być wykonany przez jedną osobę

• Krzesełko mające zastosowanie, kiedy osoba jest przytomna i ratowników jest dwóch

• Chwyt ratowniczy, ma zastosowanie, gdy osoba jest przytomna, wymaga dwóch osób

• Chwyt poprzez pas, kurtkę, wykonuje się przy osobie przytomnej i nieprzytomnej, potrzebny jeden ratownik. Jest alternatywą dla rękoczynu Rautek’a – kiedy osoba jest ciężka. Może być również stosowany do wyciągania osób znajdujących się w zagłębieniach, np. studzienki, konstrukcje techniczne, kabiny.

W dobie telefonii komórkowej, jej ogólna dostępność umożliwia często sprawne i szybkie powiadomienie. Realizację dwóch poprzednich punktów i zasób wiadomości, które dzięki temu zostały zgromadzone, powinny być przekazane dyspozytorowi, który dzięki temu może podjąć decyzję o zadysponowaniu odpowiednich sił i środków. Istotne jest tu również określenie miejsca zdarzenia nawet, jeśli nie zna się dokładnie adresu lub teren jest obcy. Przydatne jest podanie charakterystycznych obiektów lub przedmiotów terenowych mogących pomóc w lokalizacji. Ponadto ważne jest podanie numeru telefonu, z którego dokonywane jest wezwanie – dzięki temu dyspozytor może połączyć się z wzywającym, w celu np. potwierdzenia wezwania w przypadku wątpliwości, uzyskania dodatkowych informacji, kiedy zespoły mają trudności w odnalezieniu miejsca zdarzenia. Dokonując wezwania w kraju można posłużyć się jednym z trzech numerów telefonów 999 – Pogotowie Ratunkowe, 998 – Straż Pożarna, 112 – Telefon Służb Ratowniczych, przyszłe CPR (Centra Powiadamiania Ratunkowego). Powiadomienie może być dokonane również za pomocą CB radia na kanale 9 tzw. kanale ratunkowym.
W przypadku, kiedy nie ma środków łączności na miejscu zdarzenia, osoba najbardziej doświadczona powinna zlecić zadanie wezwania innym osobom pozostając na miejscu zdarzenia. Jeśli nie ma takiej możliwości, powinna wykonać to sama, lecz dopiero po ocenie stanu poszkodowanych i w przypadku, gdy nie ma potrzeby ciągłego podtrzymywania funkcji życiowych (resuscytacji). Jeżeli osoba wymaga resuscytacji, a wezwanie pomocy zajęłoby dużo czasu, wówczas należy resuscytować osobę przez jedną minutę lub do powrotu funkcji życiowych a następnie udać się po pomoc. Jeśli nie ma możliwości wezwania pomocy w krótkim czasie to działanie resuscytacyjne należy prowadzić do czasu opadnięcia z sił.
Istotne znaczenie ma skrócenie czasu do powiadomienia profesjonalnych służb ratunkowych, w celu wdrożenia w jak najkrótszym czasie zaawansowanych zabiegów ratujących życie oraz transportu do szpitala i leczenia chirurgicznego w przypadkach, które pilnie wymagają takiego postępowania.

4. Ocena stanu osób poszkodowanych

Ocena stanu osób poszkodowanych jest czynnością, która wymaga posiadania podstawowej wiedzy z zakresu pierwszej pomocy i postępowania z osobą poszkodowaną.
Pierwszą czynnością jest kontrola stanu przytomności poszkodowanego poprzez zapytanie i dotyk, już od tego momentu należy dbać o stabilizację szyjnego odcinka kręgosłupa. Ważne jest wytworzenie, w miarę możliwości od pierwszego kontaktu z poszkodowanym, poczucia bezpieczeństwa. Istotne jest, aby jeśli jest to tylko możliwe podchodzić do pacjenta od przodu tak, aby nie powodować u przytomnych dodatkowych, zbędnych ruchów obrotowych. Poczucie bezpieczeństwa można starać się wywołać u poszkodowanego poprzez własne opanowanie i bezpośredni kontakt fizyczny (np. trzymanie za rękę), rozmowę (np. pytanie, co boli w tej chwili, proszę się nie bać, już panu, pani pomagamy itp.).
Kolejne etapy oceny stanu pacjenta realizuje się zgodnie ze standardem ABC P.Safara.

A. Ocena drożności dróg oddechowych –z równoczesną stabilizacją szyjnego odcinka kręgosłupa w miarę możliwości i umiejętności bez odginania głowy, a jedynie poprzez wysuwanie żuchwy – można posłużyć się tu potrójnym rękoczynem Esmarcha

Rysunek 6a: Rękoczyn Esmarcha

Rysunek 6b: Alternatywa dla rękoczynu Esmarcha- rękoczyn dwóch kciuków

U osób nieprzytomnych należy pamiętać o kontroli zawartości jamy ustnej.

B. Ocena wydolności oddechowej – określenie, czy poszkodowany ma zachowany własny oddech oraz, co istotne u osób poszkodowanych, ruchy klatki piersiowej (symetria rozprężania i sprężania). Ten zakres jest wystarczający dla potrzeby podstawowych zabiegów.

C. Ocena stanu układu krwionośnego – zaopatrzenie widocznych krwotoków zewnętrznych. Jeśli jest więcej niż jedna osoba poszkodowana, należy skontrolować ABC u wszystkich kolejno nawet, jeśli u którejś z kolejnych osób stwierdzamy brak oddechu i akcji serca. Działanie to ma na celu dokonanie oceny i segregacji poszkodowanych ze względu na ciężkość obrażeń i zagrożeń dla zdrowia i życia. Jeśli jest to możliwe, należy zlecić opiekę nad lżej poszkodowanymi innym osobom będącym na miejscu zdarzenia, w celu nadzorowania i obserwacji ich stanu.

5. Wykonywanie czynności i zabiegów niezbędnych dla podtrzymania funkcji życiowych oraz innych z zakresu pierwszej pomocy

Jeśli w wyniku oceny przytomności i ABC stwierdzi się zatrzymanie oddechu i krążenia, po uprzednim ułożeniu poszkodowanego na wznak, należy podjąć akcję resuscytacyjną w proporcji: 30 uciśnięć mostka do 2 wdechów. Jeśli poszkodowanego trzeba przemieścić do wymaganej pozycji, należy posłużyć się chwytem Rautek’a (opis w punkcie 2). Zawsze należy jednak pamiętać o stabilizacji kręgosłupa.

Rysunek 7: Resuscytacja

Resuscytacja to również, trzecie poza koniecznością udrożnienia dróg oddechowych i ewidentnym zagrożeniem zewnętrznym wskazanie do ewakuacji (przemieszczania) lub usunięcia utkwionego przedmiotu z ciała poszkodowanego. Korzystne jest zaangażowanie do resuscytacji kilku osób, które mogą pomóc w stabilizacji odcinka szyjnego i udrożnieniu dróg oddechowych.
Wobec poszkodowanych z niedrożnością dróg oddechowych należy podjąć próbę ich udrożnienia, poprzez oczyszczenie jamy ustnej i usunięcie ciał obcych. W sytuacji, kiedy działania te nie są skuteczne, należy podjąć próbę przepchnięcia ciała obcego do jednego z oskrzeli lub. Niezbędnym zabiegiem jest również zaopatrzenie ran ssących przy pomocy opatrunku trójstronnego w obrębie klatki piersiowej.
Do innych czynności z zakresu pierwszej pomocy, które ratownik może wykonać na miejscu zdarzenia należą:

• Zaopatrzenie mniejszych krwotoków przy pomocy opatrunków uciskowych, a także w razie konieczności zaopatrzenie amputacji przy pomocy opaski uciskowej
• Zabezpieczenie termiczne osoby poszkodowanej
• Schładzanie nie krótsze niż 15 minut miejsc poparzonych i opatrzenie ich jałowym opatrunkiem
• Ułożenie pacjenta w pozycji przeciwwstrząsowej, w zależności od stwierdzonych
  obrażeń
• Unieruchomienie zwichnięć pozycji zastanej złamań oraz zwichnięć przy pomocy środków podręcznych.

Płynność granic zakresu czynności tworzących poszczególne elementy postępowania powoduje ich powiązanie. Tak samo jest z realizacją tego zadania, bowiem pierwszy element polegający na współpracy ze służbami ratowniczymi pojawia się już w trzecim punkcie działań - zawiadamianiu służb ratowniczych. W podstawowych działaniach ratunkowych przez współpracę ze służbami ratowniczymi rozumieć należy przede wszystkim, jeśli jest to możliwe, ich naprowadzanie (wyjście naprzeciw np. od strony drogi dojazdowej, itp.) do miejsca wypadku. Niekiedy wystarczy zasygnalizowanie poprzez uniesienie ręki, co znacznie ułatwia lokalizację miejsca zdarzenia przez ratowników.
Dzięki czasowi, który spędzamy na miejscu zdarzenia, wstępnemu rozpoznaniu, możemy również wskazać optymalne miejsca dla podjechania pojazdów ratownictwa medycznego bądź Państwowej Straży Pożarnej.
Ważnym elementem jest przekazywanie informacji kierownikom zespołów ratownictwa medycznego o mechanizmie urazu, ilości poszkodowanych oraz ich stanie. Podobnej informacji należy udzielić kierującemu akcją ratowniczą (funkcjonariusz KSRG).
Przydatną umiejętnością jest znajomość sygnałów, umożliwiających naprowadzanie do lądowania śmigłowców Lotniczego Pogotowia Ratowniczego (HEMS) lub TOPR czy GOPR. Poniższe zdjęcia prezentują dwa podstawowe znaki używane do naprowadzania statków powietrznych bezprzyrządowo.

Rysunek 8a: YES - Sygnał wezwania pomocy

Rysunek 8b: Wskazanie miejsca lądowania

Wszystkie działania zawarte w tym punkcie mają znaczenie dla możliwości skrócenia tak cennego czasu, do momentu wdrożenia kwalifikowanej pomocy medycznej lub leczenia chirurgicznego.

Apteczka pierwszej pomocy (domowa, samochodowa)

Niezmiernie ważnym elementem wspomagającym działania ratownicze jest dobrze wyposażona apteczka. Apteczki powinny znajdować się w miejscach szczególnie niebezpiecznych, np. zakładach pracy, dworcach i w miejscach, gdzie występują duże skupiska ludności. Ponadto, z racji szczególnie dużej ilości urazów spowodowanych wypadkami komunikacyjnymi, powinny być stałym wyposażeniem pojazdów. Równie przydatne jest posiadanie niniejszego zestawu w gospodarstwie domowym, w każdym domu.
Przykładowy zestaw elementów apteczki pierwszej pomocy:

1. Środki opatrunkowe:
• 2 opaski dziane szerokie,
• 1 opaska dziana wąska,
• 1 opaska elastyczna wąska,
• chusta trójkątna,
• opatrunek jałowy, gaza 2 sztuki duże, 2 małe,
• przylepiec na palce,
• worek foliowy,
• 2 fiolki NaCl 0,9%,
• węgiel aktywowany,
• rękawice jednorazowe 4 sztuki,
• nożyczki,
• maseczka twarzowa,
• agrafka,
2. Inne przydatne rzeczy:
• latarka,
• flara lub raca sygnalizacyjna,
• opatrunek osobisty,
• pas noszowy,
• kołnierz Shantza jednorazowy jednorazowy,

Opracował: Grzegorz Danielewski

   Powrót do początku strony